Tháng Giêng Đen 1991: Nổ súng Vilnius làm tan vỡ Liên Xô

04 Tháng Tư 201911:58 SA(Xem: 162)
  • Tác giả :

Tháng Giêng Đen 1991: Nổ súng Vilnius làm tan vỡ Liên Xô

Hôm 27/03/2019, toà án Lithuania ra bản án 10 năm tù với Nguyên soái Dmitry Yazov, 94 tuổi, vì vụ tấn công đầu năm 1991 ở Vilnius.

Soviet soldiers guard Vilnius TV tower. Photo: January 1991Bản quyền hình ảnhTASS VIA GETTY IMAGE
Image captionTrong cuộc tấn công vào đài truyền hình Vilnius tháng 1/1991, đa số nạn nhân bị bắn chết hoặc bị xe bọc thép chèn chết

Bị xử khiếm diện nhưng tên tuổi ông Yazov và trên 60 công dân Nga, Belarus và Ukraine bị kết án gây "tội ác chiến tranh" nhắc lại Tháng Giêng Đen 1991.

Đây cũng là sự kiện đảng cộng sản Lithuania chọn cách đứng về phía người dân nước họ, công khai phản đối người Nga và chế độ Liên Xô.

Liên Xô, từ lãnh đạo cao nhất là Mikhail Gorbachev, đã đánh giá sai xu hướng dân tộc dâng lên ở vùng Baltic và ra nhiều quyết định sai lầm, làm tình hình xấu đi.

Xu hướng dân tộc chủ nghĩa, bác bỏ cộng sản từ Lithuania đã lan ra hai nước cộng hòa vùng Baltic khác là Estonia và Latvia, rồi tới các khu vực khác của Liên Xô.

Lithuania đi đầu tách khỏi Liên Xô

Ngay từ cuối thập niên 1980, ở cộng hòa Lithuania đã nổi lên ý tưởng đòi độc lập khỏi Liên Xô.

Tháng 5/1989, cùng thời gian Ba Lan chuẩn bị Hội nghị Bàn tròn để chia sẻ quyền lực giữa Công đoàn Đoàn kết và Đảng Công nhân Thống nhất (cộng sản), Quốc hội Lithuania ra nghị quyết rằng mọi quyết định của Moscow chỉ có hiệu lực ở Lithuania sau khi được nghị viện nước này phê chuẩn.

Về nguyên tắc, đây chỉ là một động tác pháp lý nhằm nêu bật tính "hợp hiến" và vì dân của các quyết định cấp liên bang đối với nước cộng hòa thành viên.

Nhưng trên thực tế, đây là cách Lithuania, vẫn do đảng cộng sản địa phương lãnh đạo, khẳng định quyền của họ, và tách xa Liên Xô.

Sang tháng 3/1990, vẫn quốc hội Lithuania ra nghị quyết coi việc sáp nhập Lithuania vào Liên Xô năm 1940 là "phi pháp".

 

Cộng hòa Xô-viết Lithuania, về danh nghĩa vẫn thuộc Liên Xô, nay coi họ là quốc gia kế thừa nền cộng hòa dân chủ tư sản từ thập niên 1920.

Phản ứng của Mikhail Gorbachev là đe dọa và bao vây.

Liên Xô ra lệnh cấm vận kinh tế Lithuania và Gorbachev đe dọa sẽ sáp nhập cảng Klaipeda của Lithuania vào đặc khu Kaliningrad của Nga nằm bên bờ Baltic.

Lệnh bao vây, chặn nguồn cung ứng dầu hỏa, khí đốt và thực phẩm của Liên Xô khiến kinh tế Lithuania điêu đứng, giá cả tăng vọt.

Mùa hè năm 1990, Stanislovas Žemaitis, công nhân từ thành phố Kaunas, đến Quảng trường Đỏ ở Moscow để tự thiêu phản đối Liên Xô "áp bức quê hương Lithuania" của ông.

Hai đảng cộng sản ở Vilnius và Moscow đàm phán để tháo gỡ khủng hoảng và Lithuania đồng ý tạm treo Nghị quyết Độc lập để Liên Xô bỏ cấm vận.

Tuy nhiên, quan hệ hai bên trở nên rất tồi tệ và chính các thành viên cao cấp nhất của đảng cộng sản Lithuania cảm thấy Liên Xô kiên quyết đường lối "đế quốc" nên đã quyết tâm đi theo con đường dân tộc và kêu gọi sự ủng hộ quốc tế.

Trong làn sóng dân tộc chủ nghĩa đòi tự quyết dâng lên ở vùng Baltic, Liên Xô, mà thực tế là nước Nga, chỉ còn có thể trông cậy vào nhóm dân chúng và cán bộ nói tiếng Nga.

Tháng Giêng 1991, người nói tiếng Nga ở Lithuania tổ chức biểu tình đòi ban lãnh đạo nước cộng hòa, mà tất cả là người Lithuania, phải từ chức.

Trong số người biểu tình có cả các công nhân Nga đến từ vùng khác cùng các đảng viên cộng sản Liên Xô.

LithuaniaBản quyền hình ảnhPASCAL J LE SEGRETAIN
Image captionNgười dân Lithuania trong lễ tưởng niệm nạn nhân bị Hồng quân Liên Xô giết chết tại Vilnius đầu năm 1991

Ngày 11/01, ông Gorbachev yêu cầu ban lãnh đạo Lithuania "rút lại mọi tuyên bố vi hiến" về nền độc lập của nước cộng hòa nhỏ bé, 3,7 triệu dân.

GorbachevBản quyền hình ảnhTASS
Image captionTBT Mikhail Gorbachev đón Chủ tịch Giang Trạch Dân tại Moscow năm 1991. Người mặc quân phục ở bìa phải chính là Nguyên soái Dmitry Yazov, và người đứng giữa, vỗ tay là Phó Chủ tịch Liên Xô Gennady Yanaev, kẻ chủ mưu làm cuộc đảo chính chống lại Gorbachev tháng 8/1991

Đáp lại, các đảng viên cộng sản Lithuania lập ra Hội đồng Cứu quốc để thay thế Quốc hội (tức Hội đồng Tối cao nước cộng hòa, theo mô hình Liên Xô).

Nguyên soái Dmitry Yazov, Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô, và đại tá KGB Mikhail Golatov đóng tại Lithuania, ra lệnh bao vây mọi cơ quan nhà nước Lithuania.

Nhưng phe độc lập vẫn làm chủ các đài truyền hình ở Vilnius và Kaunas.

Họ kêu gọi những ai biết ngoại ngữ xung phong đến soạn bản tin tiếng Anh, Pháp, các tiếng Bắc Âu để phát ra cho thế giới biết về tình hình Lithuania.

Đêm 12 sang ngày 13/01, đặc nhiệm Liên Xô tấn công tháp truyền hình Vilnius, làm chết 14 người và khiến hàng trăm người bị thương.

Người Lithuania gọi đây là Chủ Nhật Đẫm Máu, và phát lời kêu gọi thế giới ủng hộ họ.

Bản tin của Lithuania đầu tiên từ kênh truyền hình vẫn còn do phái độc lập kiểm soát ở Kaunas được một đài Thụy Điển đón nhận và phát lại.

Sau đó, các nước Bắc Âu như Na Uy, và quốc gia Ba Lan láng giềng - vẫn còn là xã hội chủ nghĩa - cũng lên tiếng yêu cầu Liên Xô chấm dứt đàn áp ở Lithuania.

Cuộc tấn công vào đài truyền hình Vilnius làm sứt mẻ hình ảnh "thân thiện" mà Mikhail Gorbachev gây dựng ở Phương Tây thời Mở cửa.

Sau này, ông Gorbachev bác bỏ lời nói rằng ông ra lệnh cho quân đội đánh vào đài truyền hình Vilnius.

Nhưng các sử gia không tin điều này vì thật khó có chuyện quân đội Liên Xô tự ý có hành động nghiêm trọng như thế mà thiếu sự ủng hộ của lãnh đạo Đảng.

Chưa kể ngay sau sự kiện Vilnius, nguyên soái Yazov được TBT Gorbachev ngợi khen và tiếp tục ra quân tấn công người biểu tình ở Baku, Azerbaijan.

Vụ nổ súng ở Vilnius không làm cho người Lithuania nhụt chí.

Hàng vạn dân đã tràn ra phố, tuần hành và trực đêm bảo vệ các cơ quan chính quyền.

Một cuộc khủng hoảng tựa như Budapest năm 1956 và Prague 1968 có thể bùng ra bất cứ lúc nào nếu Moscow tiếp tục dùng biện pháp quân sự.

 

Cuối cùng thì Liên Xô đành nhượng bộ.

Ngày 31/01/1991, Liên Xô ký lại hiệp ước quốc tế với Lithuania, công nhận nước này độc lập.

Chỉ vài ngày sau, vào 4/02, Iceland là quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận Lithuania và lập quan hệ ngoại giao với Vilnius.

Cũng trong tháng 2/1991, trưng cầu dân ý tại Lithuania ghi nhận 90,7% cử tri chọn độc lập.

Lithuanian President Dalia GrybauskaiteBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES
Image captionNữ tổng thống Dalia Grybauskaite của Lithuania nói về vụ xử nguyên soái Liên Xô Dmitry Yazov: "Những kẻ có tội cuối cùng đã bị nêu tên vì giết người dân chỉ biểu tình hòa bình đòi tự do"

Lithuania trở thành cộng hòa đầu tiên thuộc Liên Xô chọn độc lập, mở đường cho hay láng giềng Baltic là Latvia và Estonia tuyên bố độc lập vào tháng 8 năm đó.

Khủng hoảng sau đó diễn ra tại chính nước Nga với Bè lũ Tám tên (Gang of Eight) do Phó Chủ tịch Liên Xô Gennady Yanaev chủ mưu, làm cuộc đảo chính bất thành chống lại Gorbachev.

Nhưng tình thế đã khiến TBT Gorbachev từ chức và đến ngày 26/12, Liên Xô tự giải thể.

Thành công trong hội nhập châu Âu

Sau khi Lithuania thông qua hiến pháp mới năm 1992, khôi phục các nguyên tắc dân chủ và tam quyền phân lập, nước này tiến nhanh trên con đường hội nhập châu Âu.

Đảng Cộng sản Lithuania đổi tên thành Đảng Lao động Dân chủ, và giành nhiều ghế hơn cả đảng Sajudis trong cuộc bầu cử đầu tiên năm, và họ đã lập chính phủ liên minh.

Một điều đáng chú ý là dân số Lithuania giảm đi nhiều sau khi tách khỏi Liên Xô vì một số đông người Nga rời nước này.

Hiện Lithuania có 2,8 triệu dân, so với 3,7 triệu năm 1991.
LithuanianBản quyền hình ảnhPETRAS MALUKAS

Image captionGiới trẻ Lithuania trong một ngày lễ ở Vilnius

Năm 1993, Lithuania gia nhập Hội đồng châu Âu và dùng lại đồng tiền litas.

Quân đội Liên Xô rút khỏi Lithuania và sự kiểm soát gián tiếp của Nga hoàn toàn chấm dứt.

Năm 2004, Lithuania cùng 9 nước Đông Âu gia nhập EU.

Lithuania hiện cũng là thành viên Nato.

Nay đã dùng đồng euro, Lithuania sau khi tách khỏi Liên Xô có tăng trưởng kinh tế đều, và đạt thành tích ngoại mục.

Thu nhập bình quân đầu dân tăng từ 2800 USD năm 1990 lên gần 19 nghìn năm 2018.
Theo BBC


Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
Hình ảnh cuộc biểu tình lớn nhất lịch sử Hồng Kông June 16, 2019 Khoảng 2 triệu người đã xuống đường tham gia cuộc biểu tỉnh lớn nhất lịch sử ở Hồng Kông vào hôm Chủ Nhật, 16 Tháng Sáu 2019 đòi đặc khu trưởng Carrie Lâm phải từ chức và hủy bỏ hoàn toàn dự luật dẫn độ người từ Hồng Kông về Trung Quốc xét xử. Trong lúc giới quan sát nhận định rằng, các cuộc biểu tình ở Hồng Kông sẽ không sớm chấm dứt.
Các nhà lập pháp xứ Hương Cảng đã hy vọng dự luật sẽ được thông qua vào cuối tháng này. Tuy nhiên, cuộc biểu tình của giới trẻ Hồng Kông đã có những ảnh hưởng lớn. Trước nhiều sức ép, vào thứ Bảy (15/6), bà Lâm Trịnh Nguyệt Nga (Carrie Lam), Đặc khu trưởng Hồng Kông đã tuyên bố trì hoãn vô thời hạn luật đề xuất cho phép dẫn độ sang Trung Quốc.
Sức ép của người dân Hồng Kông rốt cuộc đã buộc chính quyền phải lùi bước. Trong cuộc họp báo bất thường vào trưa nay 15/06/2019, lãnh đạo đặc khu Hồng Kông bà Lâm Trịnh Nguyệt Nga đã loan báo đình chỉ việc thông qua dự luật cho phép dẫn độ sang Trung Quốc. Kế hoạch thông qua dự luật này đã làm dấy lên những cuộc biểu tình rầm rộ trong những ngày qua
Hong Kong biểu tình với chiến thuật mới: Không có lãnh đạo..../ Chính phủ Hong Kong sẽ trì hoãn thông qua dự luật dẫn độ gây tranh cãi cao theo truyền thông địa phương. Nhà lãnh đão Hong Kong bà Carrie Lam trước đó đã từ chối hủy bỏ dự luật này, nhưng trong những ngày gần đây, một số cố vấn của bà đã hối thúc bà đình chỉ nó. Hàng trăm ngàn người đã xuống đường phản đối dự luật và các cuộc biểu tình tiếp theo đã được lên kế hoạch cho Chủ nhật.
Đồng nhân dân tệ Trung Quốc suy yếu xuống mức thấp nhất so với đô la Mỹ.../ Trưởng đặc khu thân Bắc Kinh, bà Lâm Trịnh Nguyệt Nga (Carrie Lam) hôm nay 14/06/2019 phải đối mặt với những chỉ trích ngay trong chính quyền Hồng Kông về dự luật dẫn độ đã khiến hơn 1 triệu người xuống đường phản đối. Quốc Hội lưỡng viện Hoa Kỳ hôm qua đã đưa ra một dự luật tái khẳng định sự ủng hộ nền dân chủ Hồng Kông. Về phía phong trào phản kháng, họ chuẩn bị cho cuộc biểu tình Chủ nhật tới và tổng đình công vào thứ Hai.
Điểm tin thế giới 13/6: Philippines tuyên bố không chấp nhận ‘bị bắt nạt’ ở Biển Đông.../ Những người tổ chức biểu tình ở Hong Kong dự định sẽ tiếp tục xuống đường phản đối dự luật dẫn độ tội phạm về Trung Quốc vào cuối tuần này và đầu tuần tới, trong khi chính quyền Hong Kong hôm 13/6 phải một lần nữa hoãn việc thảo luận dự luật vì những phản đối gay gắt từ người dân. Hãng tin AFP loan tin này hôm 13/6. Hơn 1 triệu người Hong Kong đã xuống đường biểu tình hôm 9/6 vừa qua để phản đối dự luật dẫn độ vì lo ngại sự can thiệp sâu của TQ
Theo AFP, ngày 12/06/2019, bộ Năng Lượng Hoa Kỳ đã ra một văn bản cấm các nhà khoa học của Mỹ tham gia vào một chương trình của Bắc Kinh nhằm thu hút, tuyển dụng các tinh hoa của giới khoa học quốc tế. Trong một công văn phổ biến nội bộ uần trước mà hãng tin Pháp vừa có được hôm qua (12/06), bộ Năng Lượng Mỹ cấm các nhân viên của mình cũng như các nhà thầu phụ tham gia vào chương trình tuyển dụng các tài năng khoa học quốc tế của Trung Quốc.
Trung Quốc lạm dụng luật pháp, dân Hồng Kông thách thức Bắc Kinh, khủng hoảng Sudan đang bị quốc tế hóa, nhân tài ngày càng đông trong làn sóng di dân nhập cư vào các nước giàu, biết thiên nhiên bị rác thải nhựa hủy diệt dần nhưng nhân loại không có cách ngăn chận, đó là những chủ đề được báo chí Pháp đề cập và phân tích sâu rộng hôm nay.
13/6-Thế giới đêm qua: Cảnh sát Hồng Kông mạnh tay nhưng biểu tình có thể sẽ gia tăng / Giới chức đã đóng cửa một số tòa nhà chính phủ tại trung tâm hành chính của Hong Kong sau các cuộc bạo động tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ nổ ra hôm 12/6. Đến sáng 13/6, đám đông phần lớn giải tán quanh khu vực trụ sở chính phủ - nơi cảnh sát và người biểu tình đụng độ hôm 12/6. Người biểu tình tức giận về kế hoạch cho phép dẫn độ sang Trung Quốc đại lục.
Điểm tin thế giới 12/6: Cảnh sát Hồng Kông bắn hơi cay vào người biểu tình chống dự luật dẫn độ.../ Chiếc tàu này đã tông vào một tàu Philippines đang neo đậu gần Reed Bank, ngọn núi ngầm dưới biển mà Trung Quốc gọi là Lễ Nhạc ở Trường Sa, khiến tàu này bị chìm cùng với 22 thủy thủ, rồi bỏ đi. Bộ trưởng Quốc Phòng Philippines Delfin Lorenzana tuyên bố : « Chúng tôi cực lực lên án hành động hèn nhát của chiếc tàu bị nghi ngờ là của Trung Quốc vì đã bỏ mặc thủy thủ đoàn Philippines. Đó không phải là hành vi của một dân tộc có trách nhiệm và hữu nghị ».
Bảo Trợ