Đại dịch 'Cúm Tây Ban Nha' vào năm 1918 đã biến đổi thế giới thế nào?

30 Tháng Giêng 20207:14 SA(Xem: 71)

Đại dịch 'Cúm Tây Ban Nha' vào năm 1918 đã biến đổi thế giới thế nào?

Getty ImagesBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES

Bức tranh mà chúng ta có được về đại dịch cúm năm 1918 giờ đây chi tiết hơn nhiều so với 20 năm trước đây, và càng rõ hơn nữa nếu đem so với 50 hay 100 năm trước.

Nhưng nhiêu đó cũng chưa hề là đủ.

 

Nhà bệnh học Jeffery Taubenberger tại Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Hoa Kỳ - người mà hồi năm 2005 đã cùng với đồng nghiệp là Ann Reid công bố chuỗi di truyền của virus gây ra dịch cúm này - phát biểu tại một hội thảo mới đây rằng vẫn còn có nhiều câu hỏi vẫn chưa được trả lời.

Các nhà nghiên cứu trên khắp thế giới đang làm việc vất vả để tìm kiếm câu trả lời. Tuy nhiên những gì mà họ đã phát hiện được có thể làm cho bạn kinh ngạc.

Người khỏe nhất lại dễ bị bệnh nhất

Nghệ sỹ Áo Egon Schiele tử vong vì bệnh cúm vào tháng 10/1918, chỉ vài ngày sau vợ ông, bà Edith, người đang mang thai đứa con đầu lòng của họ.

Trong khoảng thời gian sau khi vợ qua đời, mặc dù bệnh trầm kha và đang đau buồn, người họa sỹ này vẫn vẽ một bức họa mô tả một gia đình - gia đình của ông - vốn không bao giờ tồn tại.

Schiele mới chỉ 28 tuổi, hoàn toàn nằm trong độ tuổi đã chứng minh là hết sức dễ bị tổn thương trước dịch cúm 1918. Đó là một lý do mà bức tranh còn dang dở của ông, 'Gia đình', thường được mô tả là bằng chứng đau lòng về sự tàn khốc của trận dịch.

Do gây tử vong cao như thế đối với những người trong độ tuổi 20 đến 40, trận dịch đã cướp đi trụ cột của các gia đình và các cộng đồng, để lại đa phần là người già và trẻ mồ côi không nơi nương tựa.

Nhìn chung, đàn ông có nguy cơ tử vong cao hơn phụ nữ, trừ những phụ nữ có thai - khi đó họ sẽ tử vong hoặc sẩy thai ồ ạt.

Các nhà khoa học không biết chính xác tại sao những người đang độ tuổi sung mãn trong cuộc đời lại dễ bị tổn thương như vậy, nhưng một manh mối khả dĩ là việc những người lớn tuổi, vốn luôn có nguy cơ cao bị mắc cúm - thật ra lại ít có khả năng tử vong trong trận dịch cúm hồi năm 1918 hơn là trong những mùa cúm khác trong suốt thập niên trước.

Một giả thiết có thể giải thích cả hai hiện tượng trên đây là 'tội kháng nguyên nguyên thủy' - tức là hệ miễn dịch của con người phản ứng hiệu quả nhất trước dòng cúm đầu tiên nó đối mặt.

Virus cúm là virus rất dễ biến đổi - có nghĩa là nó thay đổi cấu trúc liên tục - trong đó có hai kháng nguyên chính trên bề mặt của nó, được gọi tắt là H và N vốn tấn công vào hệ miễn dịch vật chủ.

Getty ImagesBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES

Có một số bằng chứng cho thấy dòng cúm đầu tiên những người trẻ tuổi hồi năm 1918 mắc phải là dòng H3N8 - có nghĩa là họ phải chống chọi trước hết với một dòng virus rất khác với dòng đã gây ra trận dịch năm 1918 vốn thuộc về chi H1N1.

 

Cũng theo cách lập luận đó, người lớn tuổi có thể đã được bảo vệ một cách tương đối hồi năm 1918 do họ lâu nay vẫn chống chọi với kháng nguyên H1 hay N1 vốn đang lan truyền trong cộng đồng dân cư vào khoảng năm 1830.

Tỷ lệ tử vong có sự khác biệt lớn trên toàn cầu

Đôi khi bệnh cúm còn được gọi là bệnh dân chủ, tức là nguy cơ mắc bệnh chia đều cho mọi người. Nhưng trận dịch năm 1918 thì hoàn toàn không phải như vậy.

Chẳng hạn, những người sống ở châu Á có khả năng tử vong cao hơn 30 lần so với những người sống ở một số nơi ở châu Âu.

Nhìn chung, châu Á và châu Phi có tỷ lệ tử vong cao nhất trong khi châu Âu, Bắc Mỹ và châu Úc số tử vong là thấp nhất, nhưng trên từng châu lục lại có sự khác biệt lớn.

Đan Mạch mất khoảng 0,4% dân số trong khi con số tử vong ở Hungary gấp ba lần con số đó.

Các thành thị thường bị ảnh hưởng nặng nề hơn khu vực nông thôn. Nhưng phạm vi thành phố cũng có khác biệt lớn.

Vào lúc đó, mọi người biết rất mơ hồ về sự mất cân bằng này, nhưng phải mất hàng thập kỷ các nhà thống kê mới đưa ra được các con số.

Một khi họ đã có được các con số, họ nhận ra rằng lời giải thích nhất định nằm ở sự khác biệt giữa các cộng đồng dân cư mà đáng chú ý là khác biệt về kinh tế xã hội.

Chẳng hạn như ở tiểu bang Connecticut của Mỹ - nhóm di dân trẻ nhất - người gốc Ý - bị mất mát nhiều nhất, trong khi ở Rio de Janeiro, lúc đó là thủ đô của Brazil, chính những người dân sống ở các khu ổ chuột trải rộng ở rìa thành phố mới bị ảnh hưởng nhiều nhất.

Paris là một câu đố khó - tỷ lệ tử vong cao nhất được ghi nhận ở những khu vực giàu có nhất - cho đến khi các nhà thống kê nhận ra những ai không qua khỏi ở đó.

Những người tử vong không phải chủ nhân của những tòa căn hộ tráng lệ mà là những người giúp việc làm việc quần quật và ngủ trong những căn phòng chambres de bonne lạnh lẽo nằm tít ở bên dưới mái hiên.

Trên khắp thế giới, người nghèo, di dân và các sắc dân thiểu số dễ bị tổn thương hơn - không phải vì họ có địa vị thấp kém hơn trước Hiến pháp mà bởi vì nhiều khả năng họ sẽ ăn uống tệ, sống chật chội chen chúc, bị mắc những chứng bệnh khác do cúm gây ra và không có điều kiện tiếp cận hệ thống y tế.

Getty ImagesBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES

Mọi thứ đã không thay đổi nhiều lắm. Một nghiên cứu về dịch cúm ở Anh hồi năm 2009 cho thấy tỷ lệ tử vong trong số những người nghèo nhất cao gấp ba ở những người giàu nhất.

Không chỉ là chứng bệnh hô hấp

Đại đa số những người ngã bệnh đã hồi phục, nhưng trong số thiểu số kém may mắn không qua khỏi, căn bệnh đã có diễn biến ghê sợ và những người kém may mắn này đông hơn ít nhất là 25 lần so với những người mắc bệnh trong những trận cúm khác.

 

Họ bắt đầu bị khó thở và mặt chuyển sang màu gỗ gụ. Màu này đậm dần thành màu xanh và cho đến khi họ chết toàn cơ thể họ là màu đen.

Nguyên nhân gây tử vong trong gần như hầu hết các trường hợp không phải là bản thân bệnh cúm mà là các vi khuẩn cơ hội vốn xâm nhập vào những vết thương trên phổi do virus tạo ra, gây ra những triệu chứng của bệnh sưng phổi.

Điều đó được biết đến tương đối rõ.

Điều ít được biết đến hơn là bệnh cúm này ảnh hưởng lên toàn bộ cơ thể. Tóc và răng rụng đi. Bệnh nhân cho biết họ bị chóng mặt, mất ngủ, mất thính giác và vị giác và chỉ nhìn thấy mọi thứ lờ mờ.

Còn có dư chấn tâm lý, nhất là tình trạng sầu cảm hay điều mà giờ đây chúng ta gọi là trầm cảm hậu virus.

Điều tiếp tục đúng là ngay sau làn sóng tử vong do cả các đại dịch cúm và mùa cúm hàng năm là đến làn sóng tử vong do các nguyên nhân khác, mà đáng kể nhất là do đau tim và đột quỵ - những hậu quả gián tiếp của phản ứng viêm tấy trước bệnh cúm.

Hồi năm 1918 cũng như bây giờ, bệnh cúm không chỉ đơn thuần là bệnh đường hô hấp.

Dịch cúm làm thay đổi hệ thống y tế…

Thuyết ưu sinh được dùng để giải thích những gì xảy ra cho cả trước và sau đại dịch cúm 1918, nhưng thuyết này đã bị trận dịch làm cho lung lay trong ít nhất là một lĩnh vực: các bệnh truyền nhiễm.

Getty ImagesBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES
Image captionĐại dịch cúm 1918 làm thay đổi quan niệm về y tế cộng đồng, khiến chính phủ các nước phải có hành động trong việc bảo vệ sức khỏe cho toàn xã hội

Trước đó, những người theo học thuyết Darwin về sự chọn lọc tự nhiên trong xã hội - vốn sai lầm - nhìn nhận một số "chủng tộc" người hay đẳng cấp trong xã hội cao hơn các chủng tộc, đẳng cấp khác; và cách nhìn này dần được pha trộn với khám phá của Louis Pasteur và các nhà khoa học khác, theo đó cho rằng các bệnh truyền nhiễm là thứ có thể ngăn chặn được. Họ đã đưa ra một ý tưởng hỗn hợp tai hại rằng những ai mắc bệnh truyền nhiễm chỉ nên tự trách mình mà thôi.

Trận đại dịch đã cho thấy một sự thật: tuy người nghèo và dân ngụ cư tử vong với số lượng lớn hơn, nhưng không có chủng tộc hay đẳng cấp nào miễn nhiễm với bệnh cả.

Một khi đã là bệnh truyền nhiễm thì việc tránh xa một số người và rao giảng cho họ về trách nhiệm cá nhân không còn có ý nghĩa gì hết. Bệnh truyền nhiễm là một vấn đề cần phải được đối phó ở cấp độ toàn xã hội.

Bắt đầu từ những năm 1920, sự thay đổi nhận thức bắt đầu được thể hiện trong những thay đổi về chiến lược y tế cộng đồng.

Nhiều quốc gia đã thành lập hoặc tái cơ cấu bộ y tế, lập nên những hệ thống giám sát bệnh tật tốt hơn và chấp nhận khái niệm y tế cộng đồng - chăm sóc sức khỏe cho tất cả mọi người.

Getty ImagesBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES

Trước đó đã từng có những bước đi theo hướng này - ta không thể nghĩ rồi làm ngay một hệ thống y tế phổ quát - nhưng dịch cúm này dường như đã huy động các chính phủ vào cuộc.

Ở nước Anh, những nỗ lực này đã có kết quả vào năm 1948 với sự ra đời của hệ thống Dịch vụ Y tế Quốc gia, nhưng tính đến 1920 thì nước Nga đã có hệ thống y tế công cộng đầy đủ và tập trung hóa. Lúc khởi đầu, chỉ dân thành thị được hưởng lợi (và về sau, đến 1969 nó mở rộng cho dân nông thôn), nhưng nó vẫn là một thành tựu lớn và động lực thúc đẩy đằng sau chính là Vladimir Lenin.

…và biến đổi xã hội theo những cách khác nữa

Cách nói 'thế hệ bị mất' được áp dụng đối với những nhóm người khác nhau vẫn còn sống vào đầu thế kỷ thứ 20, trong đó có những nghệ sỹ Mỹ tài năng vốn trưởng thành trong Đệ nhất Thế chiến, và những sỹ quan quân đội Anh mà mạng sống của họ đã bị cuộc chiến đó rút ngắn.

Tuy nhiên, có thể lập luận một cách hợp lý rằng danh xưng này có thể được dành cho hàng triệu người đang trong độ tuổi sung mãn vốn bỏ mạng trong dịch cúm năm 1918, hay dành cho những đứa trẻ bị biến thành trẻ mồ côi, hoặc cho những đứa bé vẫn chưa ra đời mà đã chịu sự hành hạ của căn bệnh trong bụng mẹ.

Bản chất của trận dịch năm 1918 và kiến thức khoa học vào lúc đó khiến chúng ta không hề biết chính xác trong ba nhóm đó có bao nhiêu người, nhưng chúng ta có thể biết chắc rằng mỗi nhóm đều có nhiều người hơn cả các nghệ sỹ trong Kỷ nguyên nhạc Jazz và trên 35.000 binh sỹ Anh chết trong chiến trận (chỉ riêng Nam Phi đã có khoảng 500.000 trẻ mồ côi vì cúm).

Những người sống sót trong bụng mẹ để chào đời thì sống cùng với những vết sẹo cho đến khi lìa đời.

Nghiên cứu cho thấy họ ít có khả năng tốt nghiệp đại học hay có thu nhập đàng hoàng, và nhiều khả năng ngồi tù hơn là những người cùng thời không bị ảnh hưởng bởi dịch cúm.

Thậm chí còn có bằng chứng cho thấy dịch cúm năm 1918 đã góp phần dẫn đến sự bùng nổ dân số vào những năm 1920 do số sống sót còn lại chỉ ít ỏi nhưng khỏe mạnh vốn có khả năng sinh sản với tỷ lệ cao.

Không còn nghi ngờ gì, dịch cúm năm 1918 đã phủ bóng lâu dài lên thế kỷ 20.

Chúng ta cần ghi nhớ điều này để chuẩn bị cho trận dịch cúm kế tiếp.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Future.
Theo BBC

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
Điện thoại di động được coi là một phát minh vĩ đại. Nó giúp rút ngắn khoảng cách giữa người với người, là phương tiện giao tiếp, hỗ trợ công việc và giải trí. Một chiếc điện thoại bản chất là máy phát và thu điện từ. Nó sẽ phát ra sóng vô tuyến trong quá trình hoạt động. Mặc dù chưa được chứng minh được mức độ ảnh hưởng cụ thể nhưng chúng ta đều tin rằng sóng vô tuyến có thể tác động đến não khi tiếp xúc trong nhiều giờ. Trong khi ngủ, nếu bạn không thể tắt hoàn toàn điện thoại hoặc đặt nó ở một phòng khác, hãy chuyển sang chế độ máy bay.
NEW YORK CITY, New York (NV) – Da như em bé là làn da mềm mại, mịn màng, hồng hào và không tì vết là niềm mơ ước của hội phụ nữ. Liệu chị em, với tác động của tuổi tác, thời gian và môi trường bên ngoài có thể duy trì làn da như thế hay không? “Khi bề mặt da láng mượt, tức là da bạn thật sự mịn màng,” Bác Sĩ Adarsh Vijay Mudgil, nhà sáng lập trung tâm da liễu Mudgil Dermatology ở New York, cho biết. “Khi kết cấu da xấu, da sẽ trở nên thô ráp và màu không đồng đều. Lỗ chân lông cũng sẽ mở rộng, tạo điều kiện cho mụn xuất hiện và phát triển.”
Một hạn chế mới của chính quyền Tổng thống Trump sẽ được công bố trong tháng này, yêu cầu du học sinh quốc tế phải xin được chấp thuận mỗi một giai đoạn học tập của họ ở Mỹ. Hướng dẫn này, được tạp chí Forbes loan tin đầu tiên, sẽ hạn chế thời hạn lưu trú của sinh viên quốc tế tại Mỹ. Qui định mới ra sao, ai sẽ bị ảnh hưởng?
NEW YORK CITY, New York (NV) – Peanut butter, hay nhiều người còn gọi là bơ đậu phộng, là thực phẩm không thể thiếu trong các gia đình Mỹ, trở thành một món đặc trưng của người Mỹ. Một số người Á Châu thường hay không “hảo” lắm với món này, tuy nhiên, lợi ích của nó không hề kém cạnh mà bạn nên cân nhắc ăn hằng ngày, để duy trì sức khỏe tốt, theo trang mạng Bright Me. 1. Giảm rủi ro bị ung thư vú
Cùng với thịt lợn, các bộ phận khác của con lợn cũng được tận dụng. Thế nhưng, có những bộ phận này của con lợn có chứa nhiều vi khuẩn độc hại mà chúng ta cần loại bỏ: Bạn nên cân nhắc việc ăn gan lợn với số lượng phù hợp để không bị dư thừa cholesterol, chất độc, kim loại nặng, gây tổn hại cho sức khỏe. Bạn nên cân nhắc việc ăn gan lợn với số lượng phù hợp để không bị dư thừa cholesterol, chất độc, kim loại nặng, gây tổn hại cho sức khỏe. 1. Những bộ phận độc hại của con lợn
Mới đây, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã công bố một bộ câu hỏi - đáp, bao gồm 21 thông tin quan trọng nhất về dịch virus corona để người dân có cái nhìn đúng đắn cũng như có kiến thức bảo vệ bản thân khỏi dịch bệnh. 1. Virus corona là gì? Virus corona là một họ vi rút lớn được tìm thấy ở cả động vật và người. Một số virus có thể gây bệnh cho người từ cảm lạnh thông thường đến các bệnh nghiêm trọng hơn như Hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS) và Hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS).
WASHINGTON, D.C. (CNN) – Giữa lúc dịch virus Corona tiếp tục lây lan khắp thế giới, các giới chức y tế liên bang ở Mỹ đã áp dụng một biện pháp hiếm hoi đó là cách ly bắt buộc, lần đầu tiên trong hơn nửa thế kỷ qua. “Mục đích là để làm chậm đà lây lan của virus này vô nước Mỹ,” Tiến Sĩ Nancy Messonnier, giám đốc Trung Tâm Chủng Ngừa và Bệnh Hô Hấp thuộc Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Dịch Bệnh Mỹ (CDC), cho biết. Vậy, người bị cách ly có quyền gì? Nếu vi phạm thì bị xử lý như thế nào? Chính quyền có quyền cách ly người dân bao lâu? Ai trả tiền cho việc cách ly? Một bài viết trên CNN tuần tự trả lời và giải thích các câu hỏi này.
Nhiều người thường có thói quen tắt TV bằng remote để tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, trong trường hợp này, thiết bị sẽ được chuyển sang chế độ chờ và vẫn liên tục tiêu thụ một lượng điện không hề nhỏ. Con số này, qua các thí nghiệm, có thể lên đến hơn 24W mỗi ngày.
Một thế kỷ sau, trận dịch năm 1918 dường như đã là một câu chuyện kinh hoàng đã xa, giống như bệnh đậu mùa, dịch hạnh và những căn bệnh chết người khác mà nhân loại đã thanh toán hoàn toàn hay phần lớn. Tuy nhiên, dịch cúm không bao giờ hết - nó tiếp tục giết chết từ 250.000 cho đến 500.000 sinh mạng mỗi năm.
Có vẻ như ta đã liên tục phải nghe về nhựa sử dụng một lần trong đời sống thường ngày, và chúng ta đều đã hành động: mọi người tránh sử dụng tách cafe dùng một lần, từ chối xài ống hút nhựa và kêu gọi siêu thị gói sản phẩm ngưng sử dụng nhựa để gói hàng.
Bảo Trợ