Ngày Tết Treo Tranh Tứ Bình Bàn Chuyện Tứ Quý

18 Tháng Giêng 20191:45 SA(Xem: 579)

 Ngày Tết Treo Tranh Tứ Bình Bàn Chuyện Tứ Quý

Từ ngày xưa, dân ta đã có tục chơi tranh, nhất là mỗi khi Tết đến xuân về. Chơi tranh là thú chơi tao nhã đứng ở vị trí thứ hai của người xưa: “Thứ nhất chơi chữ- thứ nhì chơi tranh…” Tranh có thể chơi đơn lẻ một chiếc, có thể chơi theo bộ.

Tứ bình là loại tranh trục, chơi theo bộ gồm bốn tranh. Tứ quý là kể về nội dung được người xưa chọn lọc thể hiện trên bốn bức tranh đó, chủ yếu là diễn tả bốn loại cây. Ngoài tranh tứ bình kể chuyện, tranh bộ tố nữ còn có tranh tứ bình bốn mùa- ca ngợi vẻ đẹp của hoa cỏ tượng trưng cho: Xuân- Hạ- Thu- Đông. Một bộ tranh tứ bình có thể là: Mai – Lan – Cúc – Trúc hoặc Trúc – Sen – Cúc – Hồng; hay: Tùng – Cúc – Trúc-  Mai và Ma i- Hồng- Cúc – Tùng…, các bộ cây này đều được xem là bộ tứ quý. Tranh tứ quý không chỉ là tranh diễn họa sự vật mà chủ yếu còn chứa đựng những hàm ý về thời gian và cuộc sống.

Tranh Thuy Mac (8)
(Ảnh: Tranhthuymac.com)

Thời gian ở đây không phân định theo tuyến tính mà có tính chất luân hồi, sự vật hữu sinh hữu diệt cũng như có nhân ắt có quả và tiếp nối theo nhau tạo nên sự đa dạng cho sự sống. Thơ Đường có câu:

Nhân sinh đại đại vô cùng dĩ 
Nguyệt chiếu diên diên vọng tương tư. 

Nghĩa là: Con người đời này qua đời khác tiếp nối vô cùng cũng như trăng sáng thời nào cũng soi rọi.

Như vậy, ở đây khái niệm “người” đã được đồng hóa với cỏ cây, sông núi vạn vật hay ngược lại cỏ cây, sông núi, vạn vật cũng là chúng sinh như người và cũng mang những nội hàm phẩm chất tiêu biểu. Vì thế, cỏ cây trong tranh tứ bình- tứ quý được mô phỏng để chỉ phẩm chất con người. Đó là tính cách đẹp đẽ, những điều tốt lành, sự phóng khoáng, hào sảng, là đặc tính hướng vọng đến sự thoát tục, thanh cao, hay còn gọi là “hướng thượng”.

art0022610910
(Ảnh: Trocdanang.vn)

Mỗi một sinh mệnh đều có ý nghĩa và sứ mệnh riêng phù hợp và được quy định bởi trời đất mà người xưa nhận biết. Có câu hát trong dân gian ý rằng: “đã là con chim chiếc lá- con chim phải hót chiếc lá phải xanh…” Trong đạo lý nhân sinh ấy, người xưa rất coi trọng người quân tử. Quân tử được xem như là chuẩn mực sống mà mỗi người cần hướng tới trong đời. Các bộ tranh tứ quý cũng thường truyền tải ý tứ này. Ví dụ trong bộ Cúc Trúc Mai Lan: Cúc là sự tốt đẹp trong thành quả; Trúc là sự thanh cao trong bụi trần; Lan là sự mỹ miều trong sinh sôi; Mai là sự trong trắng trong khổ hàn.

Mai-lan-cuc-truc-001
(Ảnh: Tranhthuymac.com)

Khi treo bốn bức tranh này trên vách, dường như thời gian vĩnh hằng và biểu tượng luân chuyển của thời không  cũng được đưa vào gia môn, để gia chủ hay khách quý có dịp chiêm nghiệm về cuộc đời, hướng tới sự tao nhã, xa lánh danh vọng.

Người xưa vẽ Mai- Lan – Cúc- Trúc là để gửi gắm lòng mình vào trời đất xem mình đã đạt được đến các phẩm chất tự nhiên như các loại cây cỏ kia chưa và để nhắc lòng mình khỏi dương dương tự đắc: Ta là người thì hơn muôn loài… Sinh thời, Cao Bá Quát rất yêu hoa Mai, tôn thờ hoa Mai: “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”( cả đời ta chỉ biết cúi đầu trước hoa Mai); Mãn Giác thiền sư đã cảm nhận sức sống tiềm tàng, trân trọng vẻ đẹp thanh thoát quý giá này:

Đừng tưởng xuân qua hoa rụng hết 
Đêm qua sân trước một nhành mai 

Tuy có nhiều ảnh hưởng trong nghệ thuật truyền thống giữa người Việt Nam và người Trung Hoa, biểu tượng về cây cỏ có khác nhau đôi chút. Nếu ở Việt Nam, mai là biểu tượng của mùa xuân thì ở Trung Hoa, mai lại là biểu tượng của mùa đông. Tranh tứ bình Đông Hồ vẽ: Xuân: Mai; Hạ: Hồng; Thu: Cúc; Đông: Tùng…và có bốn câu thơ đề trên tranh:

Xuân thiên mai nhụy phô thanh bạch 
Hạ nhật hồng hoa đấu hảo kỳ 
Cúc ngạo tình thu hương vạn lộc 
Tùng lăng đông tuyết ngọc thiên chi…

Diễn nghĩa:

Trời xuân nhụy mai khoe trắng trong 
Ngày hạ hoa hồng khoe sắc thắm 
Cúc diễu tình thu hương bát ngát 
Tùng già tuyết đóng như ngọc nghìn cành… 

đao-hong-cuc-tung
(Ảnh: wikipedia.org)

Sự khác nhau về biểu tượng hoàn toàn do địa lý và khí hậu còn bản chất của ý nghĩ tượng trưng không thay đổi. Yếu tố không gian và thời gian trong tranh tứ bình hoàn toàn ước lệ, không có ý nghĩa mô tả nhưng khái quát được tính tuần hoàn trong tự nhiên và ý nghĩa nhân sinh…Trong tranh tứ bình Đông Hồ, mỗi tranh lại có một câu thơ làm ta liên tưởng đến cảnh thanh bần đạm bạc của các ẩn sĩ trong lều cỏ, nhàn tản, thưởng trà, nhấp rượu ngắm
tranh tứ bình mà tự coi như mình đang du ngoạn trong trời đất:

Xuân du phương thảo địa
Hạ thưởng lục hà trì
Thu ẩm hoàng hoa tửu
Đông ngâm bạch tuyết thi 

Thật là một ý tưởng không bình thường: Không làm gì, không tranh giành, không vội vã, bốn mùa tám tiết rong chơi…Đấy là cách mà các triết gia phương Đông khuyên người ta biết lười biếng một cách khôn ngoan bởi: “Nhà cửa có vạn gian thì cũng chỉ ngả lưng có ba thước” và “tiền gạo đầy kho thì cơm ba bữa cũng chỉ có ba lưng”, hà cớ sao chẳng chuốc lấy chữ NHÀN!

827759255328
(Ảnh: Tranhsondau.net)

Biểu tượng cây lan là mùa xuân ở Trung Hoa thì ở Việt Nam lan là biểu tượng cho mùa hạ. Giống địa lan hay lan lưỡi kiếm thường được vẽ trong tranh cổ phù hợp với cuồng bút thủy mặc. Họa gia có thể trình diễn sự hợp lý của đường nét trong sự lộn xộn của nét bút vung tự do…Nhà Nho chuộng lan vì vẻ đẹp thanh nhã và vì ở lan có hương thơm đài các, sang trọng của bậc vương giả: “Lan vị vương giả hương”. Thế nhưng, lan thường dễ lẫn với cỏ hoặc bị cỏ lấn át giống như quân tử bị tiểu nhân chèn ép, phượng hoàng đứng lẫn với gà. Một nhà thơ cổ đã than rằng:

Trồng lan không trồng cỏ 
Nuôi lan cỏ cũng mọc 
Nhổ cỏ hại cả lan 
Biết làm sao bây giờ ??? 

94516_0_1450770384 (1)
(Ảnh: Blogspot.com)

Nếu lan là ấn tượng sâu sắc về hương thơm vương giả thì cúc là sự rực rỡ, lộng lẫy về sắc màu và còn hơn thế nữa: “Hoàng hoa vãn tiết” (hoa vàng cuối tiết) là một thành ngữ cổ ý nói tới sự tốt đẹp đã chín muồi. Cúc là cây thân gỗ, hoa rất bền màu và tươi lâu, khi khô héo chết rũ rồi cánh hoa cũng không rời khỏi cuống và được coi như phẩm chất kiên trung. Với vẻ đẹp đa dạng và cấu trúc phức tạp của cánh hoa, cúc luôn là đối tượng cho các họa sĩ phương Đông phô diễn tài thao bút.

Đào Uyên Minh đời Đường là người rất yêu cúc. Khi cáo quan về ở ẩn, ông đã mua mấy chục mẫu đất chỉ để trồng cúc…Với ý nghĩa như vậy, trong kiến trúc cổ Việt Nam, cúc và sen luôn là mô típ phổ biến trong trang trí hoa văn trên gỗ, trên đá hay đất nung có từ thời Lý Trần ở các đền chùa đình miếu…

hiephoitranhviet3

Tương tự như lan, hình tượng trúc là ngón thử tài của các tay bút thủy mặc, qua nét vẽ người xem cũng có thể hiểu được phần nào nội tâm và tính hướng thượng của các nhà Nho. Trúc có thể vẽ cành đơn, có thể vẽ cả khóm theo lối trúc hóa long. Trúc thường được vẽ cùng với đá (Trúc- Thạch); vẽ cùng với chim sẻ (Trúc- Sẻ) hoặc vẽ cùng với hoa để tạo nét tương phản giữa cứng và mềm…tạo cho người xem những hiệu quả thẩm mỹ nhất định.

Trong tranh tứ bình bốn mùa, ngoài những hình ảnh về cây cỏ và thơ đề thì bao giờ cũng vẽ cả muông thú và chim chóc hoặc côn trùng: Mai- Sẻ; Trúc- Sẻ; Cúc- Điệp; Trúc- Hạc; Sen- Vịt (Liên- Áp; Hồng- Công; Hồng- Điệp…) Hình ảnh những loài vật này đã tạo thêm điểm nhấn về sự tương phản tính cách ( Trúc- Sẻ: Trúc tượng trưng cho người quân tử, sẻ tượng trưng cho kẻ tiểu nhân); hay Sen- Vịt: thể hiện sự hài hòa về tính cách chậm chạp, ung dung, tự tại, hiền lành. Sự nhởn nhơ nhàn hạ như tranh Cúc- Điệp hay sự cao quý trường tồn như Trúc- Hạc; Tùng- Hạc…

94516_0_1450770384
(Ảnh: Dodongdep.com)

Sống hòa với thiên nhiên, trở về tự nhiên, tìm ra vẻ đẹp của nó vốn là đặc tính của con người, sáng tạo thiên nhiên và đưa vào tác phẩm nghệ thuật là công việc đáng quý của người nghệ sĩ để chiêm ngưỡng một lần nữa, sáng tạo một lần nữa thiên nhiên dưới cảm quan của bản thân. Thiên nhiên là người thầy, là nguồn cảm hứng vô tận đối với người làm nghệ thuật để có được những tác phẩm kinh điển về những đề tài kinh điển. Quy lại luôn để ca ngợi và ngẫm ngộ về những ý nghĩa đạo lý nhân sinh trường tồn.

Vinh Hoa tổng hợp DKN

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
“Hiện nay, mọi thứ hàng hóa được sản xuất tại Trung Quốc đều được đánh giá kém phẩm chất, nếu có một sản phẩm nào đó được ghi là “không làm tại Trung Quốc,” đương nhiên sẽ được người tiêu dùng chú ý đến.” Người đại diện của một công ty nước đóng chai, có trụ sở tại Durban, Nam Phi đã nói như vậy! Công ty này mấy năm về trước đã cho sản xuất một loại nước uống với nhãn hiệu “Still Water. It’s not made in China” (Vẫn là nước. Không làm tại Trung Quốc.) Phải chăng nó xuất xứ từ đâu cũng được miễn là không phải từ cái đất chuyên môn sản xuất các loại thực phẩm nhiễm độc! Nhưng mãi đến nay, loại nước uống này mới bị Trung Quốc phản đối dữ dội, cho rằng đây là một sự kỳ thị chủng tộc: “Người Trung Quốc đang làm việc chăm chỉ để cải thiện đất nước và cuộc sống của họ, họ không có thời gian cho bạn. Người phân biệt chủng tộc lúc nào cũng có!” Ng
Tiếng Việt là một thứ tiếng thuộc Top đầu hiếm hoi về Nói Lái mà ít có ngôn ngữ của dân tộc nào có được. Nói lái có thành phần xuất thân “chợ búa”, nhưng trở nên phổ biến, thông dụng và ngay cả các bậc tu hành cũng nói lái.
Lần đầu tiên tôi lên Sài Gòn là để đi thi đại học. Tôi và một thằng bạn thi chung trường nên đi chung với nhau. Ở thì không lo vì đã có nhà người quen ở bên kia cầu chữ Y, bọn tôi chỉ lo cái chuyện ăn uống giữa hai buổi thi.
Cô bạn trẻ tặng tôi quyển sách của Erich Maria Remarque, bản dịch trước 75 mà em kiếm được ở tiệm sách cũ. Remarque là nhà văn người Đức mà có thời tôi “ngốn” hầu như không sót cuốn nào. Ông viết như thì thầm kể chuyện, chẳng lý luận, triết lý gì cao siêu cả, nhưng rất buồn, và rất người. Thời Hitler, Remarque phải sống lưu vong, tác phẩm bị cấm và bị đốt. Bây giờ, cầm sách của ông trên tay, tôi lại nhớ đến thời sau 75, thời sách bị cấm và bị đốt ở Sài Gòn.
Bình tâm mà nghĩ, câu chuyện Trump thông đồng với Nga là chuyện vớ vẩn ngay từ đầu. Nếu nói Trump nhờ thông đồng với Nga, được Putin giúp nên mới thắng được bà Hillary thì câu hỏi là thế thì Putin có giúp Trump đánh bại gần hai chục đối thủ trong nội bộ đảng CH không? Cái vô lý là chẳng lẽ bà Hillary bỏ ra gần một tỷ vận động tranh cử, có 98% hy vọng thắng, mà Putin chỉ cần cho hai tá quan chức tầm thường vô danh qua Mỹ, bỏ có 100.000 đô mua vài trang Facebook là đã có thể lật ngược thế cờ, mang chiến thắng lại cho ông Trump sao? Bà Hillary như vậy có quá tệ không? Hậu thuẫn của bà lỏng lẻo vậy sao? Như vậy thua có oan không?
Cách đây đã lâu nhờ trang mạng Facebook mà tôi liên lạc được với một người bạn học thuở xa xưa trước năm 1975 hiện sống ở Paris. Sau đó chúng tôi thường xuyên trao đổi email với nhau, để rồi mùa đông năm sau đó gia đình người bạn cùng hai con gái bay sang Los Angeles thăm chúng tôi. Một buổi tối đã hơn 10 giờ bạn tôi tên Thọ hỏi:
Vợ chồng chúng tôi đến với nhau bằng mai mối, tức là không bằng tình yêu đôi lứa, mà chỉ từ sự quen biết của cha mẹ đôi bên. Chúng tôi sống với nhau đã 30 năm. Thời gian đầu vì lo toan cho cuộc sống, vì bận bịu nuôi dạy hai con (chúng tôi có 2 con trai), nên ít để ý đến bản thân. Bây giờ con cái đã lớn, đã thành nhân, thành tài, cuộc sống nói chung đã ổn định mọi bề. Thời gian chăm lo cho “người” đã không còn là mối bận bịu, mà mối bận tâm bây giờ là chính bản thân, là lo cho mình.
Giữa thế kỷ 19 Trung Hoa dưới triều nhà Thanh đã trải qua hai cuộc chiến tranh với đế quốc Anh. Trận Nha Phiến Chiến Tranh thứ nhất diễn ra từ năm 1840 đến 1843 và trận thứ nhì từ 1856 đến 1860. Trong trận thứ nhì, Anh còn được Hoa Kỳ, Pháp và Nga trợ chiến. Triều đình Thanh thua nặng nên đã phải ký với Anh một số hiệp ước bất bình đẳng, phải nhường một số đất đai cho Anh, phải mở cửa khẩu cho các nước ngoài tiến vào buôn bán và phải chấp thuận nhiều đòi hỏi phi lý ngay trên đất nước Trung Hoa.
Người ta định nghĩa quê hương bằng nhiều lối, đối với tôi, cũng không là chùm khế ngọt hay con diều biếc, mà quê hương chính là mùi… nước mắm! Đã là người Việt Nam, ai cũng mê nước mắm. Thích thì còn bỏ được, nhưng mê thì có phần đắm đuối, khó xa rời.
Từ xưa tới nay, những người sống thọ trên 100 tuổi không phải là hiếm thấy. Rốt cuộc thì những người sống thọ có gì khác với người bình thường? Thường thì những người sống thọ đều có 4 cái “lười”, nếu bạn có được 2 điều trong số đó cũng đã rất tốt rồi.
Bảo Trợ