Câu Hò miền Nam

22 Tháng Sáu 20122:00 CH(Xem: 4611)

Câu Hò miền Nam


Âm nhạc Việt Nam có hai truyền thống, truyền thống dân gian và truyền thống bác học. Truyền thống dân gian dính liền với đời sống trong xã hội và đi dài theo suốt cuộc đời của người Việt Nam từ lúc sơ sanh cho đến khi trở về với cát bụi. Bắt đầu là tiếng hát ru khi còn nằm nôi, vừa lớn lên có đồng dao dành cho các trò chơi, đến tuổi lao động thì có câu hò trong khi làm việc, điệu lý trong lúc nghỉ ngơi,rồi khi từ giã cõi đời lại có câu hò đưa linh tiễn hồn người về cõi vĩnh hằng. Điểm độc đáo là các thể loại âm nhạc ở mỗi miền đất nước lại có tên gọi và cách hát khác nhau. Ở đây tôi xin giới thiệu với các bạn một cách sơ lược về câu hò tại miền Nam.

 blank

Hò là tiếng hát dính liền với động tác lao động phần nhiều liên quan đến nhà nông. Để quên bớt nhọc nhằn trong khi làm việc, nam nữ thường có những câu hò rất phổ biến và đa dạng. Đây là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc trong dân gian hình thành một gia sản văn học vô cùng phong phú của dân tộc.

Ở miền Nam, trong những buổi cấy, công cấy thường tổ chức thành “vạn” gồm từ 40 đến 60 người, đứng đầu là “trùm vạn”. Trùm vạn chọn những người có khả năng hát hò để lập thành một “giàn hò” có từ 4 đến 6 người. Những người này có thể làm ít hơn người khác nhưng chủ yếu là hò hay để giúp những người khác làm việc hăng say.

Hoặc khi giã gạo thì một số người ngồi ở ngoài hò để hòa với tiếng chày gõ cho những người giã gạo nhanh tay nhịp nhàng hơn. Người nào mệt thì ngưng tay và ra ngoài hò cho người khác vào giã gạo thay.

 blank

Người hát mở đầu là nam hay nữ cũng được. Câu mở đầu là xướnghoặc buông, câu tiếp hơi hay trả lời gọi là đáp hoặc bắt. Không hò đối lại được thì gọi là “bắt không được”.

Hò một mình gọi là hò lẻ. Tùy theo đề tài mà chia thành nhiều loại hò khác nhau như hò văn dùng theo lối biền ngẫu, hò thơ dùng những câu thơ, hò truyện là thuật lại những truyện dài như Kim Vân Kiều, Lục Vân Tiên…, hò tiểu thuyết có đề tài là những nhân vật trong tiểu thuyết như Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách… Ngoài ra còn có hò tuồng, người hát thường ví mình là những nhân vật trong các vở tuồng như Lữ Bố, Điêu Thuyền… và dùng chính những nhân vật này làm đề tài mở đầu câu hò.

Có hai người đối đáp với nhau gọi là hò đối đáp. Bắt đầu là hò chào, hò mời, hò mừng, hò dạo hay hò đố. Tiếp theo khi tỏ tình làhò huê tình hay hò xe kết (tỏ tình). Và cuối buổi là hò chia tay hay hò tiễn đưa. Hò đối đáp thông thường là những câu tỏ tình nhẹ nhàng dễ thương gọi là hò nhân đạo.

Khi chọc ghẹo lẫn nhau, chẳng hạn như cô gái chê chàng trai nói chuyện vô duyên:

Gió đưa ba lá sa kê

Ông trời hổng vật mấy thằng dê cho rồi.

Hay:

Anh hùng đáo xứ anh hùng lai

Em là thục nữ cũng biết đối trai anh hùng.

(“Đối trai” nói lái là “đái trôi”)

Hò cách này gọi là hò cá ngác hay hò ngạnh trê. Nếu hò một mình có hò môi, hò mép, hò ngẫu hứng (Kiên Giang), hò rơi (Bến Tre), chỉ có câu kể mà không có câu , có buông mà không có bắt. Trong thời chiến tranh có hò quốc sự, nội dung đề cập đến cuộc chiến đấu giành độc lập và tình cảm của người dân đối với các chiến sĩ, rất phổ biến trong thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ.

blank

Có hò trên cạn như hò xay lúa, hò giã gạo thì cũng có hò dưới nước. Vùng sông Cửu Long có rất nhiều loại hò dưới nước như hò đối đáp trên sông, hò chèo ghe, hò chèo thuyền ban đêm, chèo thuyền ban ngày, hò mái đoản (hò mái cụt), hò mái trường (hò mái dài). Nội dung hò trên sông cũng giống hò trên cạn, chỉ khác nhau ở chỗ thời gian gặp gỡ ngắn hơn nên không đối đáp giờ nầy qua giờ nọ và bắt đầu bằng những câu chào:

Hò ơ… Bớ chiếc thuyền loan khoan khoan gác mái

Ơ… ta có một đôi điều phải trái phân nhau ơ…

Thuyền sau chưa biết phía trước là nữ hay nam chèo nhưng cứ hỏi dò bằng cách gọi là “thuyền loan”. Không ngờ quả đúng như vậy, giọng một thiếu nữ cất lên:

Hò ơ… Bớ chiếc ghe sau, chèo mau em đợi

Ơ… kẻo qua khỏi khúc sông nầy bờ bụi tối tăm ơ…

Vậy là ghe sau vừa ráng sức chèo vừa… năn nỉ:

Ơ…Thuyền em đã nhẹ

Chèo lẹ khôn theo

Khuyên em bớt mái khoan lèo chờ anh..ơ…

Cô nàng vừa lơi mái chèo vừa hò:

Ơ… Đây đã chèo lơi đang chờ người tri kỷ

Gặp mặt chuyện trò cho phỉ ước mơ .. ơ…

blank

Khi hai chiếc thuyền đến gần thì chàng trai cô gái cùng nhau hò dạo, hò đo, hò đối đáp rồi mới đến hò huê tình. Mới vừa gặp mặt chàng trai đã tỏ ra bạo dạn:

Ơ… Bâng khuâng bát ngát nghe em hát hữu tình

Căn duyên tiền định khiến đôi đứa mình gặp nhau..ơ…

Cô gái thử trí chàng trai bằng một câu hò trong đó dùng nhiều chữ của thợ mộc:

Ơ… Chàng đừng có lóng trong gạn đục

Thiếp giao tình bằng thẳng như cưa

Giữ cho trọn nghĩa sau xưa

Cũng như anh thợ mộc liệu vừa rập khuôn ..ơ….

Anh chàng đâu dễ chịu thua nên dùng những chữ của thợ dệt trả lời:

Ơ… Anh dốc kén cho đặng một người kim chỉ

Nên chí lâm cho phỉ tóc tơ

Bởi vầy anh mới ước mơ.

Cũng như người dệt lụa giữ hờ mối manh ..ơ…

Cô gái lên tiếng cảnh cáo chàng trai đang muốn má dựa vai kề:

Thiếp như một cụm hoa hường

Thấy xinh mà rờ đến, mắc đường chông gai.

Nhưng chàng đâu có phải vì thấy gai mà sợ:

Qua cũng tỉ như cái hột sương

Rưới hoa hường cho tươi tắn

Vì tiếc cánh hoa lành bị nắng héo khô

Cô gái đã phục tài đối đáp của chàng trai, nhưng đã đến lúc “thuyền đi phía Bắc thuyền rẽ phía Đông”, nàng bịn rịn hò tạm biệt:

Ơ… Đêm lụn canh tàn

Giã chàng ở lại

Ra về quằn quại

Luống những đau thương

Chào nhau, cách mặt đôi đường

Dứt câu hò hát lo lường bán buôn… ơ…

Chàng trai cũng phải đành lòng giã từ, nhưng vẫn còn ướm hỏi liệu cuộc tao phùng này đứt đoạn nơi đây hay là tơ hồng đã khéo xe duyên:

Ơ… Gió thổi hiu hiu chín chiều ruột thắt

Nhìn sao bên Bắc mà nước mắt chảy bên Đông

Ai xui chi cho vợ vợ chồng chồng

Không biết đây với đó dây tơ hồng có xe… ơ…

Khi mỗi thuyền đi một ngả, chàng trai thẫn thờ hò lẻ một câu:

Ơ…Gió đưa con buồn ngủ lên bờ

Đừng cho nó xuống nó rờ mắt tôi ơ…

Chàng trai này làm tôi nhớ lại buổi dạo thuyền năm 1940 với hai nhà thơ Xuân Diệu và Huy Cận nhân dịp hai bạn đến Vĩnh Kim tìm thăm gia đình tài tử cải lương. Anh Nguyễn Mỹ Ca, hai chị Sáu Hường và Bảy Trang (em gái anh Mỹ Ca), em Trần Văn Trạch và tôi cùng hai nhà thơ thả thuyền trôi trên sông Sầm Giang. Khi thuyền neo lại bến, hai bên bờ sông bà con mở cửa để nghe chúng tôi đờn ca tài tử. Lát sau thuyền rời bến đi về phía Rạch Gầm, các nhà trên bờ cũng lần lượt tắt đèn đóng cửa. Duy có một cô gái với mái tóc buông lơi vẫn đứng tựa cửa nhìn theo. Anh lái đò thích chí buông lời trêu chọc bằng cách sửa lại câu hò nói trên:

Ơ… Gió đưa con buồn ngủ lên bờ

Ơ… (Chớ) mùng ai có rộng ờ… ơ… cho tôi ngủ nhờ một đêm.. ơ…

Cô gái quay ngoắt người đóng mạnh cửa và tắt đèn, anh Xuân Diệu thú vị khen rằng: “Văn nghệ dân gian sao mà đẹp thế!”.

Điều đáng tiếc nhứt hiện nay là những câu hò hầu như chỉ còn được “biểu diễn” trên truyền hình, “tham dự” trong những cuộc liên hoan chớ ít khi xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày. Mong sao câu hò lại được cất lên nơi đồng ruộng vào mùa cấy, vang trên sông dài trong những đêm khuya, chừng đó chúng ta mới có thể yên tâm rằng loại hình âm nhạc dân gian đẹp đẽ này của dân tộc còn sống mãi. 

 

20-07-2003 

TRẦN VĂN KHÊ

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
Khi nói về lịch sử Việt Nam, người ta thường hay nhắc đến cụm từ “Việt Nam có bốn nghìn năm văn hiến” mà văn hiến là truyển thống văn hóa lâu đời. Người ta cũng nói đến hai chữ văn vật vốn là truyền thống văn hóa biểu hiện ở nhiều nhân tài và nhiều di tích lịch sử.../09 Tháng Sáu 20122:00 CH(Xem: 4568)/
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh ("Tây tiến", thơ Quang Dũng) Xa nhìn thấp thoáng trong mây muôn bóng quân Nam chập chùng... (1) Câu hát ấy, từ bao năm nay vẫn cứ theo tôi, theo tôi mãi. Câu chuyện bắt đầu tư những ngày xa xưa, thuở tôi còn là cậu học trò nhỏ vừa bước vào năm học đầu tiên của một trường trung học ở thành phố cao nguyên có cái biệt danh nghe buồn buồn là "Buồn-muôn-thuở". Cậu học trò ấy, vào mỗi sáng thứ Hai, cùng chúng bạn đứng xếp hàng ngay ngắn trước sân cờ nao nức chờ đợi phút giây được tham dự vào nghi thức thượng kỳ đầu tuần trong bầu không khí thật trang nghiêm giữa sân trường thuở ấy.
“Thế là cậu đã nhẹ nhàng ra đi, rời xa cái thế giới mà cậu đã để lại rất nhiều sau hơn 80 năm góp mặt và đã sống tràn đầy từng phút từng giây. Trước hết, là một nhạc sĩ, cậu đã để lại hơn 200 nhạc phẩm, đã làm phong phú đời sống tinh thần và tình cảm của hàng triệu người nghe, và sẽ còn làm rung động tâm hồn hàng triệu người yêu nhạc nữa trong những thế hệ mai sau. Là một nghệ sĩ tài danh, cậu không kiêu căng lập dị. Trái lại, cậu đã luôn luôn cư xử khiêm tốn, nhún nhường, tôn trọng người khác như tác phong của con người có văn hóa, một đức tính đã khiến cậu được nhiều người mến mộ và noi gương. Là một nghệ sĩ chân chính, cậu đã không để đồng tiền làm vẩn đục tâm hồn. Cậu không đòi hỏi những ca sĩ trình diễn nhạc phẩm của mình phải trả tiền tác quyền mà chỉ nhận tiền của những ban nhạc lớn nhưng hầu hết số tiền thu được cậu đã đem tặng cho các hội từ thiện.
Thầy Cô thân mến, (Nếu được sự đồng ý của các bạn đồng lớp) Ngày mùng ba tết Năm Tân Sửu, con và các bạn học cùng lớp mừng tuổi Thầy Cô. Chúng con không có rượu, không có bánh tét, không có cặp trứng để mừng tuổi Thầy Cô, chỉ có mấy hàng chữ mà Thầy đã dạy chúng con học viết trong những năm tại trường Tấn Đức và lòng tôn trong với một người Thầy Giáo khả kính, hiền lành.
1. Nếu chịu khó đọc đủ nhiều và nghiên cứu sách tỉ mỉ, bạn sẽ không cần và không thích nghe bất cứ diễn giả nào chia sẻ. Nói cách khác, tất cả những gì một diễn giả, một nhà đào tạo nói với bạn đều có sẵn trong sách. 2. Diễn giả, nhà đào tạo ở ta là những kẻ nói lại sách của người khác để trục lợi. Có thể họ nói hùng hồn và dễ hiểu hơn nhưng phần lớn không sâu sắc và không đủ ý. Kiến thức mà thiếu ý là thứ kiến thức nguy hại. Giống như thầy lang đọc sách đau bụng uống nhân sâm. 3. Diễn giả đẳng cấp là kẻ phải ham đọc và ham viết. Họ thường là tác giả có tầm cỡ. Đương nhiên, diễn giả rởm cũng tỏ ra vẻ như mình đọc nhiều sách và khoe mình hay đọc sách. Chết là ở đó. Nhưng tinh ý, bạn sẽ biết họ đọc nhiều thật hay đang nói dối. Ngồi cạnh người đọc sách nhiều và đúng cách, bạn sẽ học được ít nhiều chỉ sau 5 phút. Kẻ đọc sách nhiều không đay nghiến và kì thị ai quá đáng. Họ ghét ai cũng là cái ghét từ bi. Yêu ai cũng không vồ vập.
Thật khó hình dung được thời gian qua nhanh, đã hơn mấy chục năm sống cuộc đời lưu vong tại Calgary, Alberta, miền Tây Canada. Dẫu muốn hay không cũng phải chấp nhận nơi đây là quê hương thứ hai, nơi đã mang và nuôi dưỡng chúng tôi hơn nửa đời người. Tạ ơn Chúa và Canada. Sự kiện đặc biệt đang xảy ra tại vùng này là trong suốt mấy chục năm qua chưa từng có một mùa Đông có nhiều ngày nắng và ấm như thế. Vào những ngày này của tháng giêng, mặt trời chiếu tỏa từ sáng tới chiều và nhiệt độ ấm lên từ 5c-6c vào khoảng một giờ chiều và đã kéo dài hơn hai tuần nay. Toàn tỉnh đang bị lockdown vì covid-19 mà có những ngày đẹp trời cũng tạo cho tâm lý bà con vui vẻ hơn; người người bước ra ngoài để hớp những không khí trong lành của thiên nhiên. Trẻ em thì háo hức chơi đủ trò trên tuyết – người lớn thì đi bộ dọc hai bên đường cùng với những chú chó bị nhốt lâu ngày trong nhà nay có dịp ra ngoài.
Tên nàng là Nhung Nữ. Dân làng đặt tên nàng là Nhung Nữ vì nàng có mái tóc dài, gợn sóng, nhung huyền, gần chấm đất những khi nàng cong tấm lưng thon, biểu diễn điệu múa quyến rũ, mỗi lần làng họp chợ. Nàng là một kỳ công tuyệt diệu của tạo hóa, với sóng mắt xếch như mang theo sự huyền bí của miền Đông Á. Da nàng là màu nắng mặt trời. Tóc nàng, nhung đen như đêm Ba Tư thần thoại, một suối nhung huyền trên tấm lưng thanh nhã, lượn sóng trên bờ eo nhỏ mỗi khi nàng dạo bước trên bãi biển. Môi nàng lúc nào cũng như tiềm ẩn một nụ cười, chờ đợi một chuỗi cười hồn nhiên, và viền môi cong như đón mời một nụ hôn nồng nàn làm tiêu tan nghị lực. Khuôn mặt nàng ẩn giấu nét rộn rã của đứa trẻ nhỏ, nhưng đồng thời chung quanh khóe mắt đẹp và hơi buồn đã thấp thoáng những nét nhăn như chứng tích của sự trưởng thành. Nàng là đàn bà trẻ thơ.
Sài Gòn vẫn rất dễ thương Cái tên dù lạ con đường vẫn quen Tôi hay “viện dẫn” hai câu thơ của mình mỗi khi phải hồi âm một cánh thư xa nào đó, thường là câu hỏi “Sài Gòn bây giờ ra sao?” Thật ra trong cảm nhận của tôi, Sài Gòn vẫn thế. Bởi dù trải qua nhiêu bao biến cố thăng trầm, thì Sài Gòn, Hòn Ngọc Viễn Đông, thủ đô trong những trái tim miền Nam ngày nào vẫn không bao giờ thay đổi. Sài Gòn của một thời tôi mới lớn, những “con đường tình ta đi” Duy Tân, Trần Quý Cáp, Tú Xương, Công Lý. Những chiều bát phố Lê Lợi, Tự Do. Những rạp cine. Món bánh tôm hẻm Casino (Sài Gòn). Những xe bò viên Nguyễn Thiện Thuật. Bánh mì thịt trước chợ Trương Minh Giảng, gỏi đu đủ – khô bò – nước mía Viễn Đông (góc Lê Lợi – Pasteur)…
...chỉ với Mùa Xuân chín, Hàn Mặc Tử đã luôn là một nỗi nhớ khôn nguôi của người yêu thơ, yêu cái đẹp khi xuân về. Trong làn nắng ửng: khói mơ tan, Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng. Sột soạt gió trêu tà áo biếc, Trên giàn thiên lý. Bóng xuân sang. Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời Bao cô thôn nữ hát trên đồi; Ngày mai trong đám xuân xanh ấy, Có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi… Tiếng ca vắt vẻo lưng chừng núi, Hổn hển như lời của nước mây, Thầm thì với ai ngồi dưới trúc, Nghe ra ý vị và thơ ngây… Khách xa gặp lúc mùa xuân chín, Lòng trí bâng khuâng sực nhớ làng: “Chị ấy, năm nay còn gánh thóc Dọc bờ sông trắng nắng chang chang?” Có một chàng thi sĩ tài hoa nhưng bạc mệnh sống vào khoảng nửa đầu thế kỷ 20 ở Nam Trung Bộ. 16 tuổi, chàng đã làm bài thơ đầu tiên. Chàng đã sống, đã đi, đã yêu tha thiết và đã đau đớn cùng cực.
Truyện Kiều là một tuyệt tác trong văn học sử Việt Nam, điều này ai cũng công nhận. Theo Phạm Quỳnh, “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; tiếng ta còn, nước ta còn”, nhưng ông và nhiều học giả khác không phân tích rõ Truyện Kiều hay như thế nào và tại sao tác phẩm này đặc biệt. Dù sao thì Truyện Kiều cũng có ảnh hưởng rất rộng với đại chúng, đa số người Việt biết thưởng thức thơ hay và ít quan tâm đến những phân tích phê bình của những nhà nghiên cứu. Lãng Nhân có nhận xét về một điểm vô lý trong Truyện Kiều: Khi mấy chị em đi chơi lễ Thanh Minh và thấy một nấm mồ hoang, em trai Thúy Kiều là Vương Quan chỉ là một cậu bé học trò 14-15 tuổi, vậy mà kể rành rẽ tiểu sử người kỹ nữ quá cố giống như một tay ăn chơi lão luyện: Vương Quan mới dẫn gần xa, Đạm Tiên nàng ấy xưa là ca nhi Nổi danh tài sắc một thì, Xôn xao ngoài cửa thiếu gì yến anh. Phận hồng nhan có mong manh, Nửa chừng xuân, thoắt gẫy cành thiên hương!
Bảo Trợ