Nghệ An — Hà Tĩnh Trong Ca Dao Tục Ngữ

09 Tháng Bảy 20122:00 CH(Xem: 13770)

Một vài câu ca dao tục ngữ diễn tả “thế thái nhân tình” liên quan tới Nghệ An – Hà Tĩnh, ví dụ như:

lang_que_2Đường vô xứ Nghệ quanh quanh,
Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ.


Khi đọc câu ca dao trên đây, tôi mỉm cười tự hỏi nếu tôi thay đổi chữ “xứ Nghệ” bằng một địa danh khác chắc chắn sẽ có vài người “hiểu lầm” vì quê hương ta đi mô cũng thấy đường quanh quanh, đồi núi và sông hồ nhiều lắm: “Đường vô Tầm Bó quanh quanh, non xanh nước biếc như tranh họa đồ” nghe cũng không đến nỗi tệ! Do đó, tôi tiếp tục kiếm tìm để thâu lượm những câu ca dao mang nhiều nét đặc thù, diễn tả rõ ràng hơn về quê cha đất tổ của mình:

Quê ta ngọt mía Nam Đàn,
Bùi khoai chợ Rộ, thơm cam Xã Đoài.


Hoặc:

Cá rô Bầu Nón kho với nước tương Nam Đàn,
Gạo tháng mười cơm mới, đánh tràn không biết no.


Nếu bạn là người gốc Hà Tĩnh, có lẽ bạn sẽ thích thú ngâm nga:

Ai về Hà Tĩnh thì về,
Mặc lụa chợ Hạ, uống chè Hương Sơn.



Anh đi anh nhớ quê nhà,
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dằm tương.
Nhớ ai dãi nắng dầm sương,
Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao!


Những phong tục tập quán của tổ tiên; và một trong những “phong tục” đó được diễn tả qua những câu ca dao đơn sơ mộc mạc:

Công anh làm rể Chương Đài,
Một năm ăn hết mười hai vại cà.
Giếng đâu thì dắt anh ra,
Kẻo anh chết khát với cà nhà em!


Thú thật với các bạn, tôi không nhìn thấy tận mắt cảnh “làm rể” ở Bình Giả, nhưng tôi biết rất rõ “vại cà” vì hầu như nhà nào ở Bình Giả cũng có, không nhiều thì ít... Tục lệ “cổ truyền” tôi được chứng kiến nhiều nhất ở Bình Giả là “hội nước chát”, còn gọi là nước chè xanh. Những bậc cha anh của tôi ở Bình Giả chiều chiều thường “mời” nhau quây quần bên ly “nước chát” kể chuyện thế thái nhân tình, “nói trạng” và ngay cả quyết định những việc quan trọng như hôn nhân con cái, việc xóm làng...

Chè ngon nước chát xin mời,
Nước non, non nước nghĩa người khó quên.


Ngoài những câu ca dao truyền khẩu, Nghệ An - Hà Tĩnh còn có những bài “hát giặm” do một số nho sĩ sáng tác, được bà con ưa thích và phổ biến rộng rãi. “Hát giặm” thường có tính cách trình diễn, do nam nữ đối đáp, hoặc hai ba người “ngâm” lên để kể một giai thoại, hay một sự việc vừa xảy ra, hoặc kể một sự tích gì có tình tiết, nội dung và hình thức đều được trau chuốt kỹ lưỡng. Ví dụ:

Trai:

Tiết thanh nhàn thong thả
Muốn thăm hỏi vài câu
Cuốc thánh thót kêu sầu
Gió phảng phất mùa sâu
Nhớ trong sách đã lâu:
Chuyện “Tư mã phượng cầu”
Thương thì mũi tìm trâu
Trâu đâu tìm chạc mũi (chạc mũi = giây thừng)


Gái:

Trời mở rộng phong quang
Giã ơn trời mở rộng phong quang
Em đánh tiếng đưa sang
Đêm tàn canh vò võ
Tay em cầm con bấc đỏ
Mong bỏ đĩa dầu đầy
Mời bạn ở lại đây
Đôi ta giở lời rày
Tình đó với nghĩa đây


Trai:

Giống như đọi nác đầy (đọi nác = chén nước)
Bưng nhẩn nhẩn trên tay
Không khuy sơ một hột
Gió nỏ triềng một hột
Công đôi ta thề thốt
Kể đã mấy niên rồi
Lòng đã quyết lứa đôi
Ngãi đã quyết thề bồi
Nhất ngôn nói hẳn lời
Đừng bốn chốn ba nơi
Đừng trăng gió chào mời
Trăng nhiều trăng rạng rỡ
Trăng nhiều đèn rạng rỡ


Gái:

Em đã có chồng rồi
Em đã có lứa rồi
Vung úp đã vừa nồi
Đũa ghép đã thành đôi
Bạn đừng có ỡm ờ với tôi!
Tôi lấy chân khỏa lại
Tôi lấy bàn khỏa lại


Trai:

Têm một quả trầu không
Bỏ vô hộp con rồng
Đi băng nội băng đồng
Qua năm bảy khúc sông
Qua chín mười đỗi đồng
Nghe tin em đã có chồng
Anh quăng lắc vô bụi
Bạn gạt tùa vô bụi.


Có những bài hát giặm rất dài, kể chi ly tình tiết “một chuyện tình”:

Anh thương em một tháng hai kỳ
Dồn đi tính lại, cũng như mười ngày
Năm rộn mà chầy
Có hai mươi bốn miện (miện = kỳ)
Xuân qua rồi hè đến
Thu đã muộn, đông rồi
Nhớ bạn cũ chưa nguôi, 
Sang lập xuân vũ thuỷ
Đêm em nằm em nghĩ
Nghĩ kinh trập, xuân phân,
Lòng tưởng sự ái ân
Sang thanh minh, cốc vũ
Đêm dêm nằm nỏ ngủ
Nhớ bạn mãi thường thường
Tiết lập hạ nhớ thương
Bước sang tuần tiểu mãn
Trông ra ngoài chán chán
Tiết mang hiện lại gần
Người đập đất, gánh phân
Để mùa màng gặt hái
Anh thương em mãi mãi
Sang hạ chí tiết hè
Em nghe tiếng sầu ve
Em buồn trong gia sự
Bạn buồn trong gia sự
 ***
Tiết tiểu thử, đại thử
Trời nắng sốt lắm thay!
Ra ngồi tựa cột cây
Anh với em than thở
Bạn với mình than thở
 ***
Tiết lập thu, xử thử
Ai diều sáo mặc ai
Vàng lác đác giếng tây
Ta thương người bạn cộ (cộ = cũ)
Nhớ mãi người bạn cộ
 ***
Vừa đến tiết bạch lộ
Bầy chim trắng bay sang
Cây heo hắt lá vàng
Sang thu phân hàn lộ.
 ***
Đêm em nằm, em chộ (chộ = thấy)
Tiết sương giáng lại kề
Trông bạn cũ ta về
Sang lập đông giá rét
Tiết tiểu tuyết, đại tuyết
Trời giá rét lắm thay
Sang đông chí cấy cày
Dạ bồi hồi nhớ bạn
Tiết tiểu hàn chưa dạn
Đã bước sang đại hàn
Dạ tưởng nhớ người ngoan
Vừa năm cùng tháng tận
Vừa cuối mùa cuối tận.
 ***
Phận lại ngồi trách phận
Phận nỏ giám trách phận
Anh thương em từ tháng giêng đến tháng chạp!


Đọc qua những câu “hát giặm” trên đây tôi thật lòng “khâm phục” trí nhớ của ông bà tổ tiên... Tôi cầm giấy đọc vẫn còn “trúc trắc”, nhưng ông bà cha mẹ tôi, nhiều người không biết chữ, nhưng đã nhớ thuộc lòng và ngâm nga theo giọng hò điệu hát rất hay, thật xứng đáng là giòng dõi “địa linh nhân kiệt”. Là những người “sinh sau đẻ muộn”, cá nhân tôi và nhiều bạn trẻ chỉ thích những bài “hát dạo” kể chuyện trai gái hò hẹn, “chọc chắc”, nhất là vào những dịp cuối năm, sau khi thu hoạch mùa màng, chuẩn bị mừng năm mới:

Bấy lâu thức nhắp mơ màng,
Bên rèm tiếng gió, đầu giường bóng trăng.

Bấy lâu nghe hết tiếng nàng,
Bên anh nức tiếng đồn vang đã lừng,
Nghe tin anh cũng vội mừng,
Vậy nên chẳng quản suối rừng anh sang.

Bấy lâu anh mức chi nhà,
Để em dệt gấm thêu hoa thêm sầu!

Đồn rằng cá uốn thân vây,
Đồn em hay hát, hát hay anh tìm.

Chốn này vui vẻ, tưng bừng,
Hạc nghe tiếng phượng xa chừng tới nơi.

Đêm khuya trời tạnh sương im,
Tai nghe tiếng nhạc, chàng Kim tới gần.

Dừng xa, khoan kéo, ơi phường!
Hình như có khách viễn phương tới nhà.

Đi qua nghe tiếng em reo,
Nghe xa em kéo, muốn đeo em về.

Đi ngang trước cửa nàng Kiều, 
Dừng chân đứng lại, dặt dìu đôi câu.

Đi ngang thấy búp hoa đào,
Muốn vào mà bẻ, sợ bờ rào lắm gai!

Đồn đây là chốn Đào Nguyên,
Trăng thanh gió mát, cắm thuyền dạo chơi.

Lạ lùng anh mới tới đây, 
Thấy hoa liền hái, biết cây ai trồng.

Đến đây vàng cũng như son,
Ai ai thời cũng như con một nhà.


Hát mừng, hát chào:

Khi nháy mắt, khi nhện sa
Khi chuột rích trong nhà
Khi khách kêu ngoài ngõ
Tay em đưa go đủng đỉnh
Tay em chìa khoá động đào
Bước năm lần cửa, ra chào bạn quen

Mừng rằng bạn đến chơi nhà
Cam lòng thục nữ gọi là trao tay.


Hát hỏi:

Em có chồng rồi, em nói rằng chưa
Tội riêng em đó, nỏ lừa được anh

Em chưa có chồng, em mới đến đây
Chồng rồi chiếu trải, màn vây ở nhà


Hát đố và hát đối:

Anh về chẻ lạt bó tro
Rán sành ra mỡ, em cho làm chồng.
Em về đục núi lòn qua, 
Vắt (cổ) chày ra nước, thì ta làm chồng

Trai thanh xuân ngồi hàng thuốc bắc, 
Gái đông sàng cảm bệnh lầu tây
Hai ta tình nặng nghĩa dày,
Đối ra đáp được, lúc này tính sao?

Đến đây hỏi khác tương phùng
Chim chi một cánh bay cùng nước non?

Tương phùng nhắn với tương tri, 
Lá buồm một cánh bay đi khắp trời

Lá gì không nhánh, không ngành?
Lá gì chỉ có tay mình trao tay?

Lá thư không nhánh, không ngành, 
Lá thư chỉ có tay mình trao tay.

Người Kim Mã cưỡi con ngựa vàng
Đất Phù Long rồng nổi, thì chàng đối chi?

Người Thanh Thuỷ gặp khách nước trong
Hoành sơn ngang núi, đã thoả lòng em chưa?

Nghe anh bôn tẩu bấy lâu
Nghệ An có mấy chiếc cầu hỡi anh?

Nghệ An có ba mươi sáu chiếc cầu
Phồn hoa đi lại bốn cầu mà thôi
Cầu danh, cầu lợi, cầu tài
Cầu cho đây đó làm hai giao hoà

Nhớ em nhất nhật một ngày
Đêm tơ tưởng dạ, làng rày nhớ trông

Chờ em nửa tháng ni rồi
Ôm đờn bán nguyệt, dựa ngồi cung trăng

Nghe tin anh giỏi, anh tài
Đào tiên một cõi Thiên Thai ai trồng?

Thiên thai là của nàng Kiều
Riêng chàng Kim Trọng sớm chiều vào ra.


... Và còn nhiều lắm những câu ca dao tục ngữ “Nghệ An - Hà Tĩnh”. Không phải “ngẫu nhiên” mà quê cha đất tổ của chúng ta được mang danh “địa linh nhân kiệt” với những danh nhân lẫy lừng khắp nước Việt và cả thế giới với Nguyễn Du, Hải Thượng Lãn Ông, Nguyễn Công Trứ, La Sơn Phu Tử... Rất nhiều bà con đang lưu lạc khắp bốn phương trời nhưng vẫn ước mong được trở về nơi “chôn nhau cắt rún” để tìm lại cội nguồn, để được tận mắt ngắm nhìn “Sông Lam Núi Lĩnh”, để được nghe những “tự tình dân tộc” tổ tiên tôi đã truyền lại qua nhiều thế hệ trong văn chương truyền khẩu “Ca Dao Tục Ngữ”:

Ai đi vô nơi đây xin dừng chân xứ Nghệ,
Nghe câu hò ví dặm càng lắng lại càng sâu,
Như sông Lam chảy chậm đặm bao thủa vùi sâu.
Ai ơi cà xứ Nghệ càng mặn lại càng giòn
Nước chè xanh xứ Nghệ càng chát lại càng ngon.
Tình xứ Nghệ không mau nhưng bén rồi mà sâu lắng,
Quen xứ Nghệ quen lâu càng tình sâu nghĩa nặng.
Khoai lang vàng xứ Nghệ càng nhai kỹ càng bùi,
Cam Xã Đoài xứ Nghệ càng chín lại càng thơm.


Lời kết: Sau khi gởi bài này cho Ban Biên Tập hiệu đính, một người đàn anh gởi tặng tôi hai câu “thơ” dưới đây, “muốn bỏ vô chộ mô cụng được”, và đố tôi đoán xem tác giả đang “ngắm cảnh hay ngắm người?” Thú thật với các bạn, trong 14 chữ, tôi hiểu nghĩa chữ “biển”, ngoài ra chỉ đoán mò! Thôi thì tôi dùng 2 câu thơ ni để kết, và hy vọng các bạn đọc người Bình Giã sẽ hiểu rõ hơn:

Mô rú, mô ri, mô nỏ chộ,
Mô rào, mô biển chộ mô mồ?



Bai nay suu tam duoc, co cat mot so cho cho hop voi so dong. xin loi tac gia 
Ý kiến bạn đọc
29 Tháng Mười 20145:39 SA
nguyen dinh phuc
Khách
nge an hay hhon ha tinh ma
11 Tháng Năm 20147:00 SA
Trương Phạm Thái
Khách
Hà tinh càng hay hơn
31 Tháng Ba 20147:00 SA
giang
Khách
minh chi thich nghe an thui nhung ca dao ha tinh nhieu qua
09 Tháng Hai 20148:00 SA
chichchoe6c
Khách
cam on bai rat hay
20 Tháng Năm 20137:00 SA
Luong Quang Vu
Khách
Noi Ve nghe an rat hay
Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
letaon-quandoi-thumbnail
Người ta có thể hiểu lầm nhau ở nhiều điều, nhưng người ta không thể hiểu lầm nhau ở tấm lòng biết ơn. Biết ơn là một ngôn ngữ chung của của nhân loại, là tiếng nói thiết tha của tâm hồn…” Bây giờ là tháng 11. Chiều chưa đến mà trời đã tối thật là nhanh. Cái lạnh ở đâu ùa về, giá rét. Mùa này nhiều nơi còn bão rớt trên quê hương chúng ta.
taon-2012-thumbnail
Tháng 11, sắc thu đã chan hoà và đậm nét trên khắp mọi miền, nhất là những vùng phủ lấp những rặng cây, bụi cảnh. Gió thu đã tràn về đem theo những cơn lạnh càng ngày càng da diết. Nhưng ngoài tiết thu với những sắc thái rất riêng của đất trời, chính lúc này, không ai không nghĩ đến một ngày lễ trọng đại nhưng êm đềm, ngày lễ tuyệt vời nhưng không hào nhoáng, một ngày lễ nồng nàn ý nghĩa nhưng lại không mang cái bầu khí và dáng vẻ xô bồ của một ngày lễ hội
chieu
Như đôi tình nhân sánh bước biển chiều Dừa xõa tóc gối đầu e ấp núi Sóng rì rào ru khúc khải hoàn ca Tầm Dương ơi! Thắng cảnh sơn hà Hạt muối mặn như ngày đầu hò hẹn.
vuaquan-ngayxua-thumbnail
Khoảng giữa thế kỉ 19, thực dân Pháp bắt đầu dùng vũ lực đánh chiếm đất nước ta rồi thiết lập một hệ thống thuộc địa để cai trị và khai thác tài nguyên của nước ta. Dân Việt Nam đã đứng lên chống lại quân Pháp xâm lược. Có thể gom các nỗ lực chống ngoại xâm ở nước ta trong giai đoạn này vào hai phong trào lớn: Phong trào Văn Thân và Phong trào Cần Vương. Bài này nhằm tìm hiểu Phong trào Văn Thân, nhưng để thấy có sự khác biệt giữa hai phong trào, trước hết, xin tóm tắt vài hàng về Phong trào Cần Vương.
xoai-thumbnail
Bông xoài trắng đong đưa miền cát trắng Cháy trong ta một vùng nắng hanh hao Lắt lay lá dõi mắt người xa vắng Gọi tuổi thơ – hoài nỗi nhớ lao xao Gói muối ớt phập hồng trong ngăn cặp Vù ra chơi tíu tít chấm xoài non Xít xoa cay và chua nheo con mắt
ngheo-07-thumbnail
Lần này có lẽ là lần thứ mười, thằng cu bé chạy về đòi ăn, chị đĩ Chuột đang quấy một nồi gì trong bếp, cáu tiết chạy ra mắng át nó đi: - Đã bảo hết cơm rồi, tí nữa chè chín thì ăn chè mà!...
hanhphuc01-thumbnail
Những bài thơ tựa chiếc lá rơi Giản dị như cuộc đời bước ra từ trang vở Rồi thành nỗi niềm sau này nhắc nhớ Một thuở xanh ngời từ mộc mạc chân phương Chẳng điều gì có thể vui hơn Tuổi học trò hồn nhiên trong sáng
ngaynhagiao-20-11-content-thumbnail
Đời em đã xếp bút nghiêng Vẫn dành một góc thiêng liêng tặng Thầy Viết vần thơ vẽ mây bay So lòng tiếng nhạc tháng ngày thoi đưa
hocsinh-vietnam-6-thumbnail
Ba mẹ cho em sự sống, thầy cô cho em kinh nghiệm và tri thức của nhân loại. Từ tận cõi lòng, em biết ơn và xin tri ân thầy cô! Ước gì thầy cô luôn là dòng suối mát trong, chuyển trao cho học trò hồn sống để bước vào đời!
ngaynhagiao-20-11-content-thumbnail
Tôi lặng ngắm một khoảng trời nghiêng bóng Nhớ một thời xa tít tận chân mây Thời gian vô tình như những cánh chim bay Bạn bè tôi mỗi người một chí hướng Đỏ hoàng hôn tôi nhớ màu hoa phượng
Bảo Trợ